Tuta absoluta (Meyrick) (Lepidoptera: Gelechiidae)

Φ.1. Τομάτα όπου φαίνονται τροφικές στοές που δημιουργήθηκαν από προνύμφες του εντόμου Tuta absoluta.

Ιστορικό

Πρόκειται για ένα επιβλαβές έντομο της τομάτας στη Νότια Αμερική, το οποίο προσβάλλει τα φύλλα δημιουργώντας στοές και διεισδύει μέσα στους καρπούς (βλ. Φ. 1). Από τότε που εντοπίστηκε για πρώτη φορά στην Ευρώπη, στην Ισπανία το 2006, εξαπλώνεται ραγδαία στη Νότια Ευρώπη, προκαλώντας πολύ σοβαρές ζημιές στις καλλιέργειες τομάτας σε ορισμένες περιοχές. Η Tuta absoluta προστέθηκε στη λίστα επιβλαβών οργανισμών καραντίνας A1 του Ευρωπαϊκού και Μεσογειακού Οργανισμού Προστασίας Φυτών το 2004.

Γεωγραφική Κατανομή

Η Tuta absoluta είναι ενδημική στην Κεντρική Αμερική και έχει εξαπλωθεί στη Νότια Αμερική. Έχει καταγραφεί στη Βολιβία, Βραζιλία, Χιλή, Κολομβία, Εκουαδόρ, Παραγουάη, Ουρουγουάη και Βενεζουέλα· εντοπίζεται δε σε περιοχές κάτω από τα 1000 μέτρα υψόμετρο. Το έντομο εισήχθη στην Ισπανία και εντοπίστηκε για πρώτη φορά το 2006. Σήμερα απαντάται σε πολλές επαρχίες, όπως η Καστεγιόν, η Βαλένθια και το νησί Ίμπιζα, και φαίνεται να εξαπλώνεται. Η Αλγερία και το Μαρόκο ανέφεραν εστίες το 2008, οι οποίες βρίσκονται υπό επίσημα μέτρα ελέγχου. Η Tuta absoluta εντοπίστηκε επίσης σε τέσσερις περιοχές της Ιταλίας το 2008 (Καλαβρία, Καμπανία, Σαρδηνία και Σικελία), ενώ το 2009 αναφέρθηκαν για πρώτη φορά εστίες στη Γαλλία (στην Κορσική και την Προβηγκία-Άλπεις-Κυανή Ακτή) και στην Τυνησία. Όλες οι καταγραφές στην Ευρώπη μέχρι σήμερα αφορούν καλλιέργειες τομάτας, χωρίς ενδείξεις ζημιών σε άλλα φυτά. Η Ολλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν εντοπίσει Tuta absoluta σε εισαγόμενες τομάτες από την Ισπανία, όμως πρόκειται για περιστασιακά ευρήματα και δεν υπάρχουν ενδείξεις για επιδημία σε καμία από τις δύο χώρες μέχρι σήμερα.

Φ. 2. Προνύμφη της Tuta absoluta. Η προνύμφη τελευταίας ηλικίας φθάνει σε μήκος τα 8 mm και μπορεί να είναι ρόδινου χρώματος.

Φ. 3. Ενήλικο έντομο Tuta absoluta σε κολλητική παγίδα, πλαϊνή όψη του εντόμου με κλειστές τις πτέρυγες. Το μήκος του φθάνει τα 7 mm.

Φ. 4. Στοές σε φύλλο τομάτας από Tuta absoluta.

Φ.5. Τομή καρπού τομάτας που δείχνειτην ζημιά από εσωτερικό φάγωμα προνυμφών του εντόμου Tuta absoluta και δευτερογενείς μολύνσεις.

Φυτά Ξενιστές

Η τομάτα (Lycopersicon esculentum) είναι ο προτιμώμενος ξενιστής, με τα φύλλα, τους βλαστούς και τους καρπούς να προσβάλλονται από τις προνύμφες του εντόμου. Τρέφονται επίσης με τα φύλλα της πατάτας (Solanum tuberosum), αλλά όχι με τους κονδύλους. Η Tuta absoluta τρέφεται με τα φύλλα διαφόρων φυτών της οικογένειας των Σολανωδών (Solanaceae). Ωστόσο, δεν υπάρχουν καταγραφές προσβολής καρπών σε άλλα είδη πέραν της τομάτας. Υπάρχουν καταγραφές ξενιστών σε πολλά είδη του γένους Solanum, συμπεριλαμβανομένων της μελιτζάνας S. melongena, S. muricatum και του S. nigrum. Ξενιστές από άλλα γένη της οικογένειας των Σολανωδών περιλαμβάνουν τις πιπεριές (Capsicum spp.), το Datura stramonium και το Nicotiana glauca.

Περιγραφή

Τα αυγά είναι ωοειδούς-κυλινδρικού σχήματος και συνήθως εναποτίθενται στην κάτω επιφάνεια των φύλλων, στα άνθη ή στους κάλυκες των άγουρων καρπών. Έχουν κρεμ χρώμα και είναι πολύ μικρά — περίπου 0,2 χιλιοστά σε διάμετρο και λιγότερο από 0,4 χιλιοστά στον μεγαλύτερο άξοναά τους. Οι προνύμφες είναι λευκές ή κρεμ στα πρώτα στάδια (εκδύσεις), με μαύρο κεφάλι. Καθώς μεγαλώνουν, παίρνουν ροζ ή πράσινο χρώμα με καφέ κεφάλι (βλ. Φ. 2). Το προθωρακικό τμήμα (ακριβώς πίσω από το κεφάλι) εμφανίζει ανοιχτόχρωμες κηλίδες στα μεταγενέστερα στάδια. Η αναγνώριση του είδους της προνύμφης μπορεί να γίνει από τις στοές που σχηματίζει στα φύλλα, καθώς μόνο λίγα είδη της οικογένειας Gelechiidae δημιουργούν στοές σε φύλλα τομάτας, και όλα είναι καλά περιγεγραμμένα. Ωστόσο, οι προνύμφες που δημιουργούν σήραγγες μέσα στους καρπούς δεν μπορούν να αναγνωριστούν με βεβαιότητα σε επίπεδο είδους, καθώς υπάρχουν αρκετά είδη Gelechiidae που έχουν καταγραφεί να τρέφονται σε καρπούς τομάτας και δεν έχουν περιγραφεί επαρκώς. Συνεπώς, προνύμφες που βρίσκονται μέσα σε καρπούς θα πρέπει να εκτραφούν μέχρι την ενηλικίωση. Οι νύμφες έχουν καφέ χρώμα και μήκος μικρότερο από 6 χιλιοστά. Τα ενήλικα έντομα (πεταλούδες) είναι μικρά, με μήκος σώματος περίπου 7 χιλιοστά. Έχουν καφέ ή ασημί χρώμα με μαύρες κηλίδες στα στενά φτερά (βλ. Φ.3). Οι κεραίες είναι μακριές, και τα πόδια και τα στοματικά μόρια έχουν εναλλαγές μαύρου και καφέ χρώματος.

Βιολογία, διασπορά και αναγνώριση

Η πλήρης ανάπτυξη από το αυγό έως τη νύμφη έχει καταγραφεί σε μέσες θερμοκρασίες που κυμαίνονται από 14°C έως 30°C. Οι γενιές επικαλύπτονται και μπορεί να υπάρξουν πάνω από 10 γενιές τον χρόνο εάν οι συνθήκες είναι ευνοϊκές στην Ευρώπη, αν και στην Αργεντινή έχουν παρατηρηθεί μόνο 5 γενιές τον χρόνο. Οι προνύμφες είναι απίθανο να εισέλθουν σε διάπαυση (χειμερία νάρκη) εάν υπάρχει διαθέσιμη τροφή. Στη Νότια Αμερική, θεωρείται ότι η απουσία του επιβλαβούς οργανισμού στις Άνδεις σε υψόμετρα άνω των 1000 μέτρων οφείλεται στις χαμηλές θερμοκρασίες που επικρατούν σε αυτά τα υψόμετρα. Η Tuta absoluta μπορεί να διαχειμάσει ως αυγό, νύμφη ή ενήλικο έντομο. Οι ακριβείς λεπτομέρειες της βιολογίας της εκτός Νότιας Αμερικής δεν είναι καλά γνωστές, καθώς πρόκειται για πρόσφατη εισαγωγή στην Ευρώπη. Η πηγή των ευρημάτων στο Ηνωμένο Βασίλειο μέχρι σήμερα ήταν τομάτες από περιοχές της Ισπανίας που έχουν προσβληθεί. Υπάρχουν αρκετές μονάδες συσκευασίας λαχανικών που γειτνιάζουν με θερμοκήπια όπου καλλιεργούνται τομάτες ή άλλα φυτά της οικογένειας των Σολανωδών (Solanaceae) και αυτό θεωρείται ως η κύρια πιθανή οδός εισαγωγής και εγκατάστασης του εντόμου στο Ηνωμένο Βασίλειο. Υπάρχει επίσης η πιθανότητα μεταφοράς της Tuta absoluta σε εισαγόμενα φυτά τομάτας. Η ικανότητα πτήσης των ενηλίκων είναι άγνωστη. Οι προνύμφες της Tuta absoluta συνήθως εντοπίζονται στα φύλλα, δημιουργώντας στοές (κηλίδες) που είναι ορατές και από τις δύο πλευρές του φύλλου (Φ. 4). Μπορεί να υπάρχουν αρκετές στοές σε ένα μόνο φύλλο. Οι στοές περιέχουν σκούρα περιττώματα, τα οποία είναι ορατά, και με την πάροδο του χρόνου οι περιοχές των στοών γίνονται καφέ και νεκρώνονται. Οι προνύμφες επίσης προσβάλλουν τα αναπτυσσόμενα άκρα (κορυφές) και τους βλαστούς, ενώ σε υψηλές πυκνότητες μπορούν να προσβάλλουν και πράσινους και κόκκινους καρπούς. Οι προνύμφες μπορούν να δημιουργήσουν σήραγγες μέσα στους καρπούς αφήνοντας μόνο μια επιφανειακή οπή ορατή (Φ. 1), και/ή να δημιουργήσουν στοές λίγο κάτω από την επιφάνεια, οι οποίες φαίνονται ως κιτρινωπές περιοχές στον καρπό. Η νύμφωση μπορεί να λάβει χώρα στην επιφάνεια του φύλλου, μέσα στη στοά ή τούνελ, ή η προνύμφη του τελικού σταδίου μπορεί να εγκαταλείψει το φυτό και να νυμφωθεί στο έδαφος, όπου ο εντοπισμός είναι πολύ δύσκολος. Τα ενήλικα νυχτοπεταλούδες (moths) είναι νυκτόβια, περνούν τη μέρα αναπαυόμενα ανάμεσα στα φύλλα και είναι απίθανο να γίνουν αντιληπτά. Οι φερομονικές παγίδες μπορούν να παγιδεύσουν τα αρσενικά έντομα.

Οικονομική Σημασία και Ζημιές

Η μεγαλύτερη ζημιά προκαλείται στα φύλλα και στους βλαστούς των φυτών τομάτας. Οι προνύμφες προτιμούν να τρέφονται από τη νέα βλάστηση, όπως οι κορυφές των βλαστών, επηρεάζοντας έτσι τη συνολική ανάπτυξη και την απόδοση του φυτού, ακόμη κι αν οι καρποί δεν προσβληθούν. Έχουν αναφερθεί απώλειες έως και 100% σε καλλιέργειες τομάτας, ενώ ακόμη και σε περιπτώσεις όπου εφαρμόζονται μέτρα ελέγχου, οι απώλειες μπορεί να ξεπερνούν το 5%. Οι καρποί προσβάλλονται συνήθως μόνο όταν υπάρχει βαριά προσβολή από T. absoluta, αλλά ακόμη και μικρές ζημιές τους καθιστούν ακατάλληλους για εμπορική χρήση. Στα σημεία πληγής μπορεί να εμφανιστούν δευτερογενείς σήψεις, οι οποίες καθιστούν τον καρπό μη βρώσιμο (Φ. 5).

Μέτρα Ελέγχου

Τρεις εντομοκτόνες δραστικές ουσίες έχουν παρουσιάσει ικανοποιητική αποτελεσματικότητα ενάντια στις προνύμφες της T. absoluta σε προσβολές:

· Bacillus thuringiensis var. kurstaki (Dipel DF)

· indoxacarb (Steward) έχει καταργηθεί

· spinosad (Laser/Tracer) και ένα βιολογικό προϊόν

· BIOSHELL ZFD

Η deltamethrin έχει αποδειχθεί αποτελεσματική για την άμεση καταπολέμηση των ακμαίων (ενήλικων) πληθυσμών σε προσβολές. Υπάρχουν διάφορα σκευάσματα με deltamethrin εγκεκριμένα για χρήση σε θερμοκηπιακές καλλιέργειες τομάτας, πιπεριάς και μελιτζάνας, καθώς και σε καλλωπιστικά φυτά.

Σε περιοχές με χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού (1-3 πεταλούδες παγιδευμένες ανά εβδομάδα), η μαζική παγίδευση του εντόμου με παγίδες νερού με φερομόνη έχει επίσης αποδειχθεί αποτελεσματικό μέτρο ελέγχου σε προσβολές. Ειδικές φερομόνες φύλου για την T. absoluta είναι διαθέσιμες και χρησιμοποιούνται σήμερα σε παγίδες παρακολούθησης (monitoring).

Υπάρχουν επίσης και καλλιεργητικά μέτρα ελέγχου που συμβάλλουν στην εξάλειψη του εντόμου:

· Αμειψισπορά (εναλλαγή καλλιεργειών)

· Επιλεκτική απομάκρυνση και καταστροφή προσβεβλημένου φυτικού υλικού

Τα μέτρα αυτά είναι σημαντικά για την εξάλειψη του εντόμου σε θερμοκήπια. Άγρια φυτά-ξενιστές στην ευρύτερη περιοχή των προσβεβλημένων εκτάσεων θα πρέπει επίσης να απομακρύνονται και να καταστρέφονται, ώστε να αποφευχθεί η ενίσχυση του πληθυσμού. Όλο το προσβεβλημένο φυτικό υλικό πρέπει να απομακρύνεται και να καταστρέφεται με φυτοϋγειονομικά ασφαλή τρόπο.

Συγγραφείς

A. Korycinska and H. Moran

The Food and Environment Research Agency (Fera). April 2009

Μετάφραση και προσαρμογή Δρ. Ζώης Ζαρταλούδης